Anh (Chị) em ảnh hưởng thế nào đến sự thành công của chúng ta?


Dr. Jonathan Caspi

How your siblings affect your success according to science
Anh (Chị) em ảnh hưởng thế nào đến sự thành công của chúng ta? – Minh họa bởi Oscar Ramos Orozco

Ai nhìn vào cũng bảo bạn quá khác biệt so với anh (chị) em của mình? Thật ra có một lý giải hết sức khoa học cho chuyện đó đấy.

ANH (CHỊ) EM ẢNH HƯỞNG THẾ NÀO ĐẾN SỰ THÀNH CÔNG CỦA CHÚNG TA?

Mối quan hệ anh chị em của chúng ta chính là yếu tố quyết định, giúp hình thành nên con người chúng ta sau này. Có lẽ chúng ta thường tin rằng sự thành công có được là nhờ vào sự hỗ trợ của ba mẹ, các mối quan hệ xã hội, và đặc biệt là tố chất của bản thân, bao gồm những giá trị như làm việc chăm chỉ và trí thông minh. Tuy nhiên, chính anh chị em của chúng ta mới có nhiều ảnh hưởng quyết định nhất. Họ giúp ta nhận thức về bản thân, về khả năng và ảnh hưởng đến cả các lựa chọn trong cuộc sống. Nói tóm lại, nếu được sinh ra với một người anh chị em khác thì bản thân chúng ta cũng sẽ trở thành một con người khác.

Khi Mike Thompson chỉ mới 4 tuổi, cậu bé đã có thể chạy xe đạp mà không cần 2 bánh nhỏ hỗ trợ. Đây là một việc mà hầu hết những đứa trẻ bằng tuổi không thể làm được. Nhưng không chỉ có thế, cậu còn có thể lái xe bằng một tay, nhảy trên xe và còn làm nhiều tiểu xảo khác nữa. Cậu bé là một hiện tượng xe đạp và khiến mọi người chú ý. Hàng xóm, thành viên trong gia đình, và cả ông đưa thư, đều hết sức khen ngợi tài năng của cậu nhóc. “Một ngày nào đó thằng bé sẽ tham gia X-Games cho mà xem,” cậu bé hàng xóm 13 tuổi đã nói như thế.

Trong khi Mike dành hầu hết thời gian với xe đạp ở sân trước, thì anh trai 6 tuổi của cậu – Ben, ngồi ở bậc thềm đọc sách. Ben biết đọc khá sớm và thường đắm chìm vào các cuốn sách. Nhưng mà Ben chưa bao giờ thử chạy một chiếc xe đạp và bảo rằng cậu ấy không hứng thú chút nào với xe đạp hết. Cũng không thể trách cậu bé được. Lần đầu tiên đạp xe của Ben sẽ rất hậu đậu và vụng về, kiểu gì cũng sẽ ngã, mà còn ngã trước cả quá nhiều “khán giả” là những người đã khen em trai cậu nức nở vì thằng bé lái xe đạp quá đỉnh. Ben sẽ tự động cảm thấy thất bại và thua kém so với em trai mình. Cho dù có cố gắng thế nào đi nữa thì Ben vẫn sẽ không thể sánh với Mike được, và cậu sẽ mãi mãi là số 2.

Ben và Mike bây giờ đã trưởng thành. Và tất nhiên, Mike dành hầu hết thời gian cho thể thao, kết bạn với những người có cùng sở thích khác và dần dần trở thành một “dân thể thao” thứ thiệt. Chính những điều này đã hình thành nên bản ngã và sự tự tin của Mike. Mike trở thành một người đàn ông tự tin, hòa đồng và có một công việc tại Wall Street – vị trí này Mike có được nhờ vào các mối quan hệ thể thao hồi đại học. Trong khi đó, Ben dành nhiều thời gian hơn với những người giống mình, ham tìm tòi và học rất tốt. Ben thuộc về một nhóm bạn ở một thế giới khác với thế giới của Mike, và trở thành một người đàn ông thông minh, tò mò và sống nội tâm. Hiện giờ Mike là một giáo sư đại học. Dựa trên những khả năng vượt trội được bộc lộ lúc nhỏ, và so sánh chúng với khả năng của anh chị em mình, đã khiến toàn bộ cuộc đời họ thay đổi. Chính những yếu tố này đã định hình nên sự thành công của mỗi đứa trẻ.

Thật ra, tất cả sự lựa chọn trong cuộc sống đều bị ảnh hưởng bởi chuyện ai là anh chị em của bạn. Nếu Ben lớn lên cùng với một đứa em “ít” mê thể thao hơn, thì Ben sẽ trở thành người thế nào? Có thể Ben đã tập chạy xe, dần dần thích chơi thể thao, và không chỉ tập trung vào con đường học vấn. Chính anh chị em của chúng ta đã định hình bản ngã, mơ ước, các mối quan hệ và sở thích của chúng ta. Tuy nhiên, phần lớn ảnh hưởng này diễn ra từ từ và thường không thể nhìn thấy được. Cả Mike và Ben đều sẽ đồng ý rằng không phải nhờ người kia mà họ mới được như ngày hôm nay.

Việc một đứa trẻ trong gia đình đạt được thành công vượt trội khi lớn lên là một điều rất hiếm, nên khi nhiều đứa trẻ trong một gia đình đạt được thành công như vậy, thì quả thật là đáng ngưỡng mộ. Các nhà kinh tế gia đình đã so sánh các cặp anh chị em khác nhau và kết luận rằng chỉ một nửa số được khảo sát có được mức độ thành công về mặt tài chính và giáo dục như nhau. Trong nhóm này, phần lớn không có một cuộc sống quá sung túc hoặc theo đuổi con đường học lên cao. Kết quả nghiên cứu này cho rằng có sự khác biệt trong phân nửa số cặp anh chị em được khảo sát. Với mỗi cặp chị em nhà Williams, anh em nhà Bush hay Gyllenhaal thì sẽ nhiều hơn những gia đình với chỉ một, hoặc thậm chí là không có đứa trẻ nào thực sự thành công vượt trội.

Bên cạnh đó vẫn còn những yếu tố khác quyết định sự thành công của chúng ta, và làm việc chăm chỉ là một trong những yếu tố không thể phủ nhận được. Tuy sự kiên trì và quyết tâm có thể dẫn đến thành công, nhưng không phải ai chăm chỉ làm việc thì cũng thành công cả. Vẫn còn đó vô vàn ví dụ về những người không cần phải làm việc chăm chỉ nhưng vẫn thành công vượt bậc. Sự chăm chỉ làm việc có thể quan trọng với một số người nhất định và ngược lại. Tố chất “chăm chỉ” có thể là kết quả của sự kết hợp về gen, áp lực từ gia đình, môi trường và những yếu tố khác. Nhìn từ góc độ của một cặp anh chị em, tố chất này có thể được xây dựng và củng cố vì có một ông anh, bà chị, hoặc một đứa em “lười biếng” – dưới sự so sánh của bố mẹ.

Một điều quan trọng khác, đó là không phải mọi sự thành công đều là thành công về tiền bạc. Thành công trong công việc không đồng nghĩa với việc thành công trong hôn nhân, các mối quan hệ bạn bè, và nuôi dạy con cái. Những yếu tố giúp thành công về tài chính và học vấn không nhất thiết hỗ trợ trong việc tạo dựng một hôn nhân hạnh phúc, khả năng nuôi dạy con cái hay các mối quan hệ bạn bè.

Vậy tại sao một số người lại thích thú với sự thành công trong khi một số khác thì không? Những năm gần đây đã có nhiều nghiên cứu chứng minh rằng mối quan hệ anh chị em có ảnh hưởng rất nhiều đến sự phát triển con người, thậm chí có thể còn nhiều hơn ảnh hưởng của bố mẹ và bạn bè. Mặc dù không có nhiều nghiên cứu về các mối quan hệ anh chị em giúp xác định sự thành công trong cuộc sống, nhưng vẫn có thể rút ra được một số kết luận thú vị từ các kết quả nghiên cứu. 5 yếu tố dưới đây chính là những yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của chúng ta, dưới góc độ của một mối quan hệ anh chị em.

  1.  Gen

Gen tuy rất quan trọng, nhưng không quyết định tất cả. Nếu gen có thể định hình được tài năng hoặc sự thành công, thì không phải các gia đình sẽ sinh càng nhiều con càng tốt hay sao. Tuy vẫn có nhiều cặp anh chị em nổi tiếng với sự thành công của họ như chị em nhà Williams hay anh em nhà Manning, hầu hết các ngôi sao khác không như vậy. Chẳng hạn như Michael Jordan, người nhờ vào sự định hình của gen mà trở thành một vận động viên bóng rổ chuyên nghiệp mọi thời đại. Anh có chiều cao, sự phối hợp cơ thể và thể chất cần thiết để thành công với môn bóng rổ. Nếu thành công có thể được dễ dàng xác định bởi gen, tại sao không một anh chị em nào của Michael Jordan cũng trở thành vận động viên chuyên nghiệp? Nghiên cứu đã cho thấy rằng các cặp anh chị em, dù có chung một hệ gen, thật sự rất khác biệt so với nhau.

Thật ra, khi các cặp anh chị em làm các bài kiểm tra tâm lý về chứng lo âu hoặc trầm cảm thì kết quả tìm được cho thấy họ rất khác nhau – cứ như là 2 người xa lạ, dù họ có chung một hệ gen, được sinh ra và lớn lên trong cùng một môi trường. Tại sao các cặp anh chị em lại khác nhau đến thế? Có vẻ như cùng nhau lớn lên lại chính là lý do khiến họ khác nhau đến vậy (ví dụ như trường hợp của Mike và Ben), khiến họ thành công trong những lĩnh vực hoàn toàn trái ngược – những lĩnh vực mà, tính ra, lại giúp họ phát huy hết được khả năng ban đầu do gen tạo dựng. Nếu bản thân chúng ta ngay từ đầu đã không có được những yếu tố cần thiết cho một hoạt động nhất định nào đó thì thành công cũng sẽ khó đến hơn.

  1. Môi trường

Cũng giống như gen, các cặp anh chị em thường được sinh ra và lớn lên trong cùng một môi trường. Họ sống cùng nhau dưới một mái nhà, cùng học một trường, được trải nghiệm một văn hóa và truyền thống gia đình như nhau, v.v…

Vậy có thể nào ảnh hưởng của chung một môi trường sẽ giúp cho tất cả mọi người trong môi trường đó có được thành công trong cuộc sống?

Thứ nhất, nghiên cứu cho thấy các cặp anh chị em thường chủ động cố gắng trở nên khác biệt so với nhau, đặc biệt là khi họ gần bằng tuổi nhau.

Thứ hai, có rất nhiều bằng chứng cho thấy cách bố mẹ đối xử với những đứa con của họ rất khác nhau, và cách họ đầu tư cho mỗi đứa con mỗi khác. Trái ngược hoàn toàn với điều mà bố mẹ hay bảo rằng họ đối xử với những đứa con như nhau, thật ra không phải vậy. Mỗi đứa trẻ có một nhu cầu cá nhân, tính nết và sở thích riêng; cách bố mẹ đối xử với con cái như là một sự đầu tư về cả cảm xúc lẫn tương tác ngôn ngữ. Những sự khác biệt này thường rất nhiều. Nghiên cứu đã chứng minh rằng sự phân biệt đối xử từ bố mẹ sẽ ảnh hưởng đến con cái của họ, và còn dẫn đến một mối quan hệ anh chị em tệ hại hơn, tiếp diễn cho đến khi trưởng thành. Các nghiên cứu cũng cho thấy rằng những gia đình với ít điều kiện hơn thì bố mẹ sẽ thường đầu tư cho đứa trẻ có vẻ có nhiều tiềm năng thành công nhất.

Thứ ba, các cặp anh chị em dùng những phương pháp khác nhau để nhận được sự đầu tư từ ba mẹ, và phương pháp bị ảnh hưởng bởi thứ tự được sinh ra. Các nghiên cứu đã dẫn chứng rằng các cặp anh chị em lựa chọn những lĩnh vực riêng biệt khác nhau để phát huy khả năng nhằm nhận được nhiều đầu tư từ bố mẹ hơn, đồng thời sẽ giảm được đối đầu trực tiếp với người anh chị em của họ. Con cả thường có xu hướng biết nghe lời hơn và tập trung vào học hành hơn (đặc biệt là con gái cả), trong khi những đứa em sẽ có xu hướng liều lĩnh hơn. Như Ben và Michael, các cặp anh chị em thường chọn những lĩnh vực khác nhau để phát huy khả năng, nhằm tự phân biệt mình khỏi người kia và nhận được sự đầu tư từ bố mẹ mà không cần phải tranh giành.

Thứ tư, bố mẹ xem trọng những lĩnh vực khác nhau. Một phụ huynh có thể sẽ rất thích nếu con mình hứng thú với thể thao thay vì nghệ thuật. Mặc dù hiện chưa có một nghiên cứu nào chứng minh, tôi đã lập luận rằng những bố mẹ hạn chế số lượng lĩnh vực phát triển (chẳng hạn như: “tất cả con tôi phải chơi đá banh”) thì sẽ có nhiều khả năng khiến bọn trẻ cạnh tranh trực tiếp với nhau và còn có thể dẫn đến sự thành công trong cùng một lĩnh vục (hoặc một trong hai đứa trẻ sẽ từ bỏ hoàn toàn); trong khi những bố mẹ ủng hộ nhiều lĩnh vực sở thích khác nhau sẽ có xu hướng nhìn thấy sự đa dạng trong phát triển và sự thành công ở những lĩnh vực khác nhau.

Thứ năm, các gia đình thường sống trong những môi trường riêng biệt, có khả năng thúc đẩy hoặc ngăn cản sự phát triển của một khả năng nhất định nào đó. Những người sống gần một sân golf sẽ có nhiều khả năng chơi golf giỏi hơn những người ở đô thị. Ngoài ra những yếu tố về văn hóa, tôn giáo và giới tính cũng có thể hỗ trợ hoặc hạn chế sự thành công. Chính yếu tố văn hóa sẽ ảnh hưởng những hoạt động ngoại khóa mà bọn trẻ tham gia vào. Những yếu tố về không gian và thời gian cũng ảnh hưởng đến cơ hội thành công, như Malcolm Gladwell đã nhắc đến trong quyển sách Outliers của ông. Những đứa con tốt nghiệp đại học và kiếm việc làm trong một nền kinh tế đang đi lên sẽ có nhiều cơ hội nhận được công việc tốt hơn những đứa con trong cùng gia đình tham gia vào thị trường lao động khi nền kinh tế đang chững lại.

Cuối cùng, các gia đình có những vị trí xã hội cao và thường cho con cái của họ những lợi ích đặc biệt có được từ vị trí xã hội ấy, sẽ giúp con họ có nhiều khả năng thành công hơn. Thành công thường dễ dàng có được hơn ở những gia đình giàu có, da trắng, được giáo dục và có nhiều mối quan hệ tốt.

Mặc dù yếu tố môi trường rất quan trọng, nhưng chỉ riêng bản thân nó thôi thì không thể quyết định tất cả.

  1. Sự cạnh tranh

Sự canh tranh giữa các cặp anh chị em sẽ giúp phát triển kỹ năng riêng cho từng người và là một yếu tố không thể thiếu trong việc hình thành nên sự thành công cho cả hai đứa trẻ. Không một cá nhân nào có thể phát triển nếu không có sự canh tranh; và mối quan hệ anh chị em đại diện cho một mối quan hệ khỏe mạnh, lâu dài và được bắt đầu từ khá sớm. Những cuộc cạnh tranh sẽ giúp bạn biết được hạn chế của bản thân, dạy cho bạn cách đứng dậy khi thua cuộc, nỗ lực phấn đấu cho dù có gặp khó khăn, và còn giúp bạn sáng tạo hơn nữa. Thật khó mà tưởng tượng chị em nhà Williams hay anh em nhà Manning sẽ có thể được như ngày hôm nay nếu ngay từ nhỏ họ đã không phải cạnh tranh nhau. Mỗi cuộc canh tranh sẽ cho ta cơ hội tận dụng những kỹ năng mới, để phát triển bản thân hơn nữa và cố gắng vượt qua người kia. Tuy nhiên, nó cũng có thể gây ra những tác hại nhất định.

Để cả hai đứa trẻ đều thành công trong cùng một lĩnh vực, sự cạnh tranh phải mang tính chất lành mạnh, thay vì với mục đích làm tổn hại tinh thần của đồi phương. Thú vị thay, những cặp anh chị em chung giới sẽ làm tăng thêm khả năng cạnh tranh và ngược lại. Một nghiên cứu mới đây kết luận rằng có một người chị gái sẽ làm giảm đi tính cạnh tranh của một người em trai. Do đó, lớn lên cùng một người anh chị em có cùng giới tính sẽ làm tăng tính cạnh tranh cá nhân và tạo ra nhiều cơ hội để thành công hơn.

  1. Sự so sánh

Không một mối quan hệ nào bị so sánh nhiều như giữa 2 anh chị em với nhau. Các ông bố bà mẹ, và cả bản thân các cặp anh chị em đều tự mô tả bản thân đối nghịch với người kia, và đôi khi những sự so sánh này bị thổi phồng lên. Sự đánh giá này được bắt đầu thậm chí ngay cả trước khi đứa con thứ hai ra đời. Một bà bầu có thể cảm nhận con mình đang đá rất dữ dội và bảo rằng đứa bé này năng động hơn đứa con đầu tiên của bà nhiều. Tính cách của 2 đứa trẻ đã bị so sánh như vậy và sẽ còn tiếp diễn đến sau này, được dùng để xác định sự khác biệt của chúng. Trong suốt cuộc đời, các cặp anh chị em sẽ dùng người kia như một điểm gợi nhắc họ đến sự thành công. Một nghiên cứu còn cho thấy rằng những cá nhân cảm thấy mình kiếm được nhiều tiền hơn anh chị em của họ sẽ cảm thấy thỏa mãn hơn trong cuộc sống. Các chuyên gia từ lâu đã cho rằng thường xuyên bị bố mẹ so sánh sẽ rất phiền phức, đặc biệt là khi làm một trong 2 đứa trẻ cảm thấy mình bị hắt hủi, chẳng hạn như bị đánh giá là đứa trẻ kém cỏi và ít nghe lời hơn. Một nghiên cứu gần đây đã kết luận rằng những cặp anh chị em thường xuyên bị bố mẹ so sánh sẽ cảm thấy áp lực hơn về thành công tài chính của họ khi trưởng thành. Sự so sánh sẽ dẫn đến kết quả một thắng một thua, tạo động lực cho một đứa trẻ và hạ thấp khả năng của đứa trẻ còn lại.

Trẻ em và người lớn thường hay chú ý đến những sự so sánh và các đánh giá. Những đánh giá như “đứa trẻ ngoan” và “đứa trẻ hư”, hay “đứa trẻ nhạy cảm” và “đứa trẻ lạnh nhạt”, sẽ dần dần củng cố sự khác biệt về tính cách của chúng một cách vô thức. Ví dụ, chẳng hạn như một cặp anh em bị bố mẹ mô tả là “nghiêm chỉnh” và “ngố”. Đứa trẻ “ngố” càng tỏ ra ngớ ngẩn thì ngược lại đứa trẻ kia sẽ càng tỏ ra nghiêm túc. Những đánh giá này thường có tác động rất lớn và khiến những đứa trẻ đưa ra những lựa chọn khác nhau trong cuộc sống.

Để đảm bảo tất cả bọn trẻ đều có cơ hội thành công ngang nhau, bố mẹ nên tránh việc so sánh, và thay vào đó nên dạy con mình làm thế nào để cạnh tranh lành mạnh nhằm đạt được thành công cho bản thân, nhưng vẫn đồng thời giúp đỡ người anh chị em của mình. Nói cách khác, tỉ lệ so sánh giữa các đứa trẻ càng ít thì khả năng bọn trẻ thành công sẽ càng cao.

  1. Sự thân thiết

Sự hỗ trợ lẫn nhau giữa các anh chị em đã được nghiên cứu chứng minh là đặc biệt có ích. Sự hỗ trợ này đã giúp trẻ em vượt qua những ảnh hưởng xấu do những vấn đề như ly dị, bạo hành gia đình và lạm dụng chất kích thích mang lại. Sự thân thiết giữa anh chị em sẽ ủng hộ và thúc đẩy sự thành công cho từng cá nhân. Những mối quan hệ anh chị em lành mạnh sẽ tạo nên một cuộc cạnh tranh thân thiện và mang tính kết nối, trong khi một mối quan hệ tiêu cực sẽ xem cuộc canh tranh như một thứ xấu xa và muốn vượt trội hơn người kia. Một nghiên cứu khác mới đây đã chứng minh rằng những người hạnh phúc sẽ có xu hướng thành công hơn về mặt tài chính. Có vẻ như không phải chỉ có tiền mới mua được hạnh phúc, mà hạnh phúc còn mua được cả tiền. Sự thân thiết giữa mối quan hệ anh chị em được xem là yếu tố quyết định sự thỏa mãn trong cuộc sống – một yếu tố quyết định trong việc mang lại thành công kinh tế.

***

Chúng ta càng biết nhiều về mối quan hệ anh chị em của chúng ta, và ảnh hưởng của nó như thế nào, thì sẽ càng dễ dàng hơn để đưa ra những quyết định giúp thúc đẩy sự thành công. Hãy nhớ rằng một người tự cảm thấy mình là một kẻ vô dụng có thể là do họ bị so sánh với anh chị em của họ. Do đó, họ cần tự xem xét lại và đánh giả khả năng thực sự của bản thân. Ví dụ như Darlene – là em út trong một gia đình có 4 người còn. Cô tốt nghiệp dại học Johns Hopkins – một trong những đại học hàng đầu thế giới. Ba người anh trai của cô đều theo học tại Harvard và thường không thương tiếc trêu chọc Darlene là một đứa ngu ngốc. Darlene ngộ nhận rằng mình thực sự không thông minh và rốt cuộc đã không nhận những công việc mà cô cho rằng cô không đủ thông minh để thực hiện, trong khi rõ ràng là cô hoàn toàn có khả năng. Khi nhìn lại mối quan hệ với các ông anh, Darlene nhận ra là cô chỉ cảm thấy mình ngốc khi ở cạnh họ và có thể thật ra cô có thừa khả năng cho những công việc mà cô đã bỏ qua. Nghĩ như vậy, cô quyết định chọn một công việc đầy thử thách nhưng lại trả lương rất cao – đó là trở thành một nhà hóa sinh cho một công ty dược và cô đã nhanh chóng được thăng chức.

Nói tóm lại, một mối quan hệ anh chị em tích cực sẽ rất có ích dưới nhiều khía cạnh, từ việc thúc đẩy thể chất, tinh thần và các mối quan hệ. Nếu mối quan hệ tích cực thì sự canh tranh sẽ lành mạnh và giúp thúc đẩy thành công. Hãy dành thời gian để tạo dựng những điều tích cực trong mối quan hệ của không chỉ bạn mà cả của con cái bạn nữa. Điều này có thể được thực hiện bằng cách hạn chế so sánh, cởi mở nói về việc phân chia sự đầu tư, đảm bảo rằng sự cạnh tranh không phải dùng để hạ thấp anh chị em của mình, tạo cơ hội để bọn trẻ gần nhau, giúp đỡ và kết nối với nhau, và xác định những lĩnh vực mà bọn trẻ có đúng khả năng và tố chất để thành công.

Dịch và chỉnh sửa bởi Đặng Minh Tuấn.

Bài viết được dịch từ How Your Siblings Affect Your Success According to Science,

tác giả Dr. Jonathan Caspi 99u, 2015.

Advertisements

Tham gia bình luận

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s